KOMISJA LITUANISTYCZNA

przy Komitecie Nauk Historycznych
Polskiej Akademii Nauk



O Komisji Lituanistycznej

Komisję Lituanistyczną powołał w początkach 1992 r. Komitet Nauk Historycznych PAN. Zadaniem tego gremium było zintensyfikowanie polsko – litewskiej współpracy naukowej: ułatwienie poznania się badaczy polskich i litewskich, wymiany informacji oraz prezentacja najnowszych prac. Środki finansowe zapewniła Polska Akademia Nauk, ściślej Wydział I Nauk Społecznych - spośród pracowników PAN ze szczególną wdzięcznością należy tu wspomnieć p. Annę Bieńko, której zaangażowaniu i życzliwości Komisja zawdzięcza przetrwanie momentów trudnych. Organizację pierwszych trzech konferencji wspomogła również Fundacja Stefana Batorego. Z biegiem czasu do organizującego obrady Komisji Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, który zapewniał m.in. salę  oraz noclegi dla referentów i członków Komisji (a także wsparcie w chwilach trudnych), dołączyły dwie placówki Uniwersytetu Warszawskiego: Instytut Historyczny i Instytut Historii Prawa.

Konferencje Komisji – a odbyły się już dwadzieścia trzy – koncentrowały się na dziejach ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego od czasów najdawniejszych po schyłek XIX wieku. Zadecydował o tym zapewne skład i osobiste zainteresowania jej członków. Pewną rolę odegrały zapewne problemy z nawiązaniem naukowej dyskusji nad okresem późniejszym. Początek lat dziewięćdziesiątych wieku niedawno ubiegłego nie sprzyjał bowiem dialogowi polskich i litewskich badaczy dziejów okresu międzywojennego i II wojny światowej. Wpływały na to nie tylko emocje bieżącej polityki: początkowego etapu odnowionych stosunków między obydwoma państwami, ale również  świeża  możliwość zajmowania się tematami – do niedawna – zakazanymi. Wszystko to – paradoksalnie –nie ułatwiało  – wówczas – dyskusji sine ira et studio. W latach późniejszych badania nad wiekiem XX na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego a więc – terytorium Republiki Litewskiej i Rzeczypospolitej Polskiej rozwinęły się i stały się specjalnością cokolwiek odrębną, powstały też warunki do bezpośredniej naukowej dyskusji zainteresowanych. Jednak problematyka omawiana na konferencjach Komisji chronologicznie nie przekroczyła progu I wojny światowej. Nie znaczy to – oczywiście – że tak będzie zawsze.      

W skład Komisji Lituanistycznej weszli w pierwszej kadencji m.in. Stanisław Alexandrowicz, Juliusz Bardach, Marian Biskup, Grzegorz Błaszczyk, Aleksander Gieysztor, Mieczysław Jackiewicz, Jerzy Kłoczowski, Bronius Makauskas i Jerzy Ochmański. Przewodniczącym został – doskonale znany również na Litwie – Henryk Wisner. Jego rola i autorytet – zarówno wynikający z własnego dorobku, jak i rozeznania w badaniach już prowadzonych oraz potrzebach badawczych, a także ze stylu kierowania Komisją i obradami  – odegrały absolutnie kluczową rolę w okrzepnięciu Komisji i zdobyciu przez konferencje naukowej renomy. Po kilkunastu latach funkcję tę objęła Urszula Augustyniak, którą następnie zastąpił Henryk Lulewicz. W kolejnych kadencjach skład Komisji zasilali m.in.: Marceli Antoniewicz, Marek Ferenc, Jan Jurkiewicz, Lidia Korczak, Stanisław Obirek, Krzysztof Pietkiewicz, Andrzej Rachuba i Jan Seredyka. Warto podkreślić, że Komisja skupiała i skupia nie tylko historyków sensu stricto, ale również językoznawców, historyków literatury, heraldyków, historyków sztuki, historyków prawa a nawet archeologów. Ostatnio zaś dołączyli muzykolodzy.

Coroczne spotkania Komisji odbywają  się w Warszawie, początkowo w pierwszym tygodniu października, następnie w ostatni wtorek i środę września. Zasady są proste: mało referatów, krótkie referaty, za to długa, czasami wręcz burzliwa dyskusja. Stopniowo liczba referatów rosła: z 6-7 do ponad 10, ale dyskusja nadal zachowała temperaturę. Zazwyczaj połowa  referentów pochodzi z Polski, pozostali z obszaru dawnego Wielkiego  Księstwa Litewskiego, przede wszystkim z  Litwy, ale także, choć rzadziej, z Białorusi i Ukrainy. Komisja stara się, by wśród referentów zachować parytet uczonych o uznanym dorobku i badaczy młodszych, którzy już zwrócili na siebie uwagę środowiska.

Typowym, a zarazem nietypowym, bo jubileuszowym – dziesiątym, było spotkanie we wrześniu 2001 roku. Temat wiodący brzmiał: Polska – Litwa. Związki kulturalne i polityczne (XV-XIX w.). Referaty wygłosili: Jūratė Kiaupienė (Polska i Litwa pod władzą jednego panującego), Elmantas Meilus (Związek państwowy Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego w oczach Rosjan w połowie XVII w.), Jan Tęgowski (Stosunki Zygmunta Kiejstutowicza z książętami mazowieckimi, 1432-1440), Raimonda Ragauskienė (Kobieca korespondencja w Wielkim Księstwie Litewskim. Problemy. Forma. Treść), Ewa Wolnicz-Pawłowska (Nazwy osobowe mniszek na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego), Tomasz Kempa (Wileńskie bractwo św. Ducha jako centrum obrony prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XVI i w I połowie XVII w.), Ewa Dubas–Urwanowicz (Dylematy wyznaniowe magnaterii litewsko-ruskiej w II połowie XVI i w XVII wieku), Tamara Bairašauskaitė (Weryfikacja szlachectwa w guberni wileńskiej do 1863 r.). Dziesięć lat później temat konferencji brzmiał: Wielkie Księstwo Litewskie. Od monarchii Giedyminowiczów do monarchii konstytucyjnej. Referaty zaś wygłosili: Aliaksandr Grusza (Litewskie dokumenty hospodarskie, jako narzędzie propagandy politycznej doby średniowiecza), Jan Tęgowski (Prawosławny chrzest Jagiełły), Marceli Antoniewicz (Przyczynki prozopograficzne do unii horodelskiej. Prolegomena do publikacji rocznicowych), Krzysztof Pietkiewicz (Księgi królowej Bony w Metryce Litewskiej), Elmantas Meilus (Wilno przed i po „potopie”: mity i fakty), Natalia Starczenko (O efektywności funkcjonowania sądownictwa grodzkiego na Wołyniu; w końcu XVI wieku. W kwestii  kultury prawnej szlachty wołyńskiej), Darius Vilimas (Sądownictwo szlacheckie w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XVI i 1. połowie XVII wieku), Andrej Matsuk (Podstawy prawne i praktyka elekcji wojewodów połockich w XVII i XVIII wieku), Liudas Glemža (Ruch polityczny miast Wielkiego Księstwa Litewskiego w dobie Sejmu Czteroletniego), Darius Kuolys (Rzeczpospolita Wielkiego Księstwa Litewskiego: idea i tożsamość), Andrzej Rachuba (Rzeczpospolita Litewska w ideologii republikantów). Wśród referentów widać więc zarówno element kontynuacji, jak i pewnej odmiany.

Przez długie lata Komisja nie publikowała przedstawionych referatów. Atoli obecność na sali członków redakcji poważnych czasopism naukowych sprzyjała jednak publikacji części referatów. Przełom nastąpił za sprawą Urszuli Augustyniak, której determinacja spowodowała publikację trzech tomów materiałów: Środowiska kulturotwórcze i kontakty kulturalne Wielkiego księstwa Litewskiego od XV do XIX wieku (2009), Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI – XVIII wieku (2010) oraz Tradycja – metody przekazywania i formy upamiętnienia w państwie polsko-litewskim, XV- pierwsza połowa XIX wieku (2011). Obecnie – idąc z duchem czasu – Komisja rozpoczyna wydawanie elektronicznego „Rocznika Lituanistycznego”.  

W ciągu ponad dwudziestolecia badania swe przedstawiali, niekiedy wielokrotnie m.in.: Tamara Bairašauskaitė, Arturas Dubonis, Mečislovas Jučas, Jūratė Kiaupienė, Zigmantas Kiaupa, Darius Kuolys, Gediminas Lesmaitis, Ingė Lukšaitė, Zita Medišauskienė, Elmantas Meilus, Rimantas Miknys, Sigitas Narbutas, Mindaugas Paknys, Aistė Paliušytė, Raimonda Ragauskienė, Edmundas Rimša, Vladas Sirutavičius, Gintautas Sliesoriūnas, Antanas Tyla. Referentami byli też m.in.: Natalia Jakowenko i Natalia Starczenko z Kijowa oraz Georgij Golenczenko i Michaił Spirydonow z Mińska.

Wśród referentów z Polski – przykładowo – wymienić można: Marcelego Antoniewicza, Urszulę Augustyniak, Stanisława Alexandrowicza, Juliusza Bardacha, Mariana Biskupa, Grzegorza Błaszczyka, Mieczysława Jackiewicza, Mariolę Jarczykową, Marzenę Liedke, Marię Teresę Lizisową, Henryka Lulewicza, Stanisława Obirka, Krzysztofa Pietkiewicza, Krystynę Przewoźną – Armon, Andrzeja Rachubę, Henryka Wisnera.

Coroczne konferencje stanowią więc miejsce kontaktów naukowców różnych pokoleń i różnych specjalności. Do Sali Kościuszkowskiej Instytutu Historii PAN, goszczącego komisję od początku, ściągają – poza referentami – nie tylko badacze z Warszawy (wśród nich pracownicy Niemieckiego Instytutu Historycznego), Poznania, Krakowa, Torunia, ale również przedstawiciele Białegostoku, Częstochowy, Koszalina, Olsztyna czy Opola. Przychodzą również ci, którzy bywają akurat w Warszawie lub termin obrad zawczasu zaznaczyli w kalendarzu: goście z Kowna, Mińska, Grodna, Moskwy, Petersburga, Lwowa, Kijowa, Londynu, a nawet z Szawli, Kyoto czy Berkeley. Obrady są nie jest tylko miejscem wysłuchiwania referatów i dyskutowania nad nimi. Można dowiedzieć się o nowościach wydawniczych, naukowych zamierzeniach, zaplanować też wspólne przedsięwzięcia. Obrady stały się na tyle stałym elementem kalendarza, że Sala Kościuszkowska przestaje już mieścić te ponad pół setki zainteresowanych.

Nie można wykluczyć, że konferencje Komisji spowodowały  zbliżenie naukowych poglądów. Niewątpliwie zaś – doprowadziły do zbliżenia ludzi. Nawiązane kontakty umożliwiły badaczom polskim udział w konferencjach na Litwie czy Białorusi. Historycy stamtąd mogą zaś ukazać swój punkt widzenia i podzielić się swą wiedzą w innych polskich ośrodkach zainteresowanych dziejami Litwy historycznej. Ciąg konferencji dotyczących Wielkiego Księstwa Litewskiego zorganizowali również badacze białoruscy, efektem był nie tylko naukowa dyskusja, ale i szereg tomów z wartościowymi artykułami.   

Można więc przypuszczać, że Komisja jest – jak dotychczas – ciałem przydatnym wszystkim stronom naukowego dialogu.

 

Tematy konferencji Komisji Lituanistycznej

 

  1. 1992: Wielkie Księstwo Litewskie – państwo wielonarodowe i wielowyznaniowe.
  2. 1993:Rzeczpospolita wielu narodów.
  3. 1994:Wielkie Księstwo Litewskie – państwo i społeczeństwo XIV-XIX wiek.
  4. 1995:Rola państwa w dziejach narodów Wielkiego Księstwa Litewskiego.
  5. 1996: Wielkie Księstwo Litewskie do początku XIX wieku – struktura władzy.
  6. 1997:Wielkie Księstwo Litewskie: kultura polityczna i prawna.
  7. 1998:Wielkie Księstwo Litewskie: wiek XVI i następne.
  8. 1999:Wielkie Księstwo Litewskie: państwo i społeczeństwo, wiek  XVI- połowa XIX.
  9. 2000:Wielkie Księstwo Litewskie – kultura i gospodarka, XVI- I połowa  XIX wieku.
  10. 2001:Polska – Litwa. Związki kulturalne i polityczne (XV-XX wiek).
  11. 2002:Wielkie Księstwo Litewskie w  kontekście europejskim  (XV- I połowa XIX wieku).
  12. 2003: Wspólne drogi Korony i  Wielkiego Księstwa Litewskiego do Europy. 
  13. 2004: Funkcjonowanie Wielkiego Księstwa Litewskiego w Rzeczypospolitej Obojga  Narodów. 
  14. 2005: Litewskie miscellanea. 
  15. 2006: Wielkie Księstwo Litewskie – kultura polityczna. 
  16. 2007: Wielkie Księstwo Litewskie i  sąsiedzi. 
  17. 2008: Środowiska kulturotwórcze i kontakty kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do XIX wieku. 
  18. 2009: Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI – XVIII wieku. 
  19. 2010:Tradycja – metody przekazywania i formy upamiętnienia w państwie polsko-litewskim, XV- pierwsza połowa XIX wieku. 
  20. 2011: Wielkie Księstwo Litewskie. Od monarchii Giedyminowiczów do monarchii konstytucyjnej. 
  21. 2012: Wojna i dyplomacja. Wielkie Księstwo Litewskie w polityce europejskiej (XIV – XIX  wiek). 
  22. 2013: Przekształcenia wewnętrzne w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1387-1795.
  23. 2014: Wielkie Księstwo Litewskie: nowe źródła – nowe metody – nowe zagadnienia. 
  24. 2015: Wielkie Księstwo Litewskie  XV-XVIII w.: problemy historiografii – translacje kulturowe
  25. 2016: Pogranicza Wielkiego Księstwa Litewskiego

 

 

 

 

Komisja Lituanistyczna
przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk

Rynek Starego Miasta 29/31, 00-272 Warszawa